ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ – ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ – ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ

Συμβούλιο της Ευρώπης. Κέντρο Στήριξης Μη Κυβερνητικών  Οργανισμών. (2012).  Εγχειρίδιο Εκπαίδευσης στα ανθρώπινα δικαιώματα για παιδιά, «Compasito – Μικρή Πυξίδα». Κύπρος.
Πληροφορίες: Η έκδοση του Συμβουλίου της Ευρώπης Compasito – Μικρή Πυξίδα, καλύπτοντας ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, αποτελεί πλήρες εγχειρίδιο εκπαίδευσης στα ανθρώπινα δικαιώματα για παιδιά ηλικίας μέχρι 13 χρόνων. Η Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού θεωρεί ότι η εκπαίδευση στα ανθρώπινα δικαιώματα είναι αναπόσπαστο κομμάτι του δικαιώματος στην εκπαίδευση, καθώς, όπως υπογραμμίζει στο Γενικό της Σχόλιο Υπ. Αρ.1 : «κάθε παιδί έχει δικαίωμα σε μια εκπαίδευση η οποία να είναι σχεδιασμένη κατά τέτοιον τρόπο ώστε, να του παρέχει δεξιότητες ζωής, να ενισχύει την ικανότητα του να απολαμβάνει το πλήρες εύρος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και να προωθεί μια κουλτούρα εμποτισμένη με τις σχετικές με τα ανθρώπινα δικαιώματα αξίες». Σύμφωνα πάντα με την Επιτροπή, η προώθηση της δυνατότητας των παιδιών να απολαύσουν πλήρως τα δικαιώματα τους θα πρέπει να ενισχύεται από αξίες ενσωματωμένες στις εκπαιδευτικές διαδικασίες.
Διαθέσιμο [εδώ]

Ηλιόπουλος, Β. (2011). Delete στον ηλεκτρονικό εκφοβισμό. Αθήνα: Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.
Πληροφορίες:  Ο εκφοβισμός αφορά την συναισθηματική, τη λεκτική, τη σωματική βία ή τη βία μέσω διαδικτύου που μπορεί να υποστεί κάποιος. Στην Ελλάδα, η Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου έχει φροντίσει για την έκδοση μιας σειράς βιβλίων που προσεγγίζουν το φαινόμενο με τρόπο απλό και στοχευμένο, κάνοντας σαφές πως όλοι οι τρόποι συνύπαρξης και διαπραγμάτευσης μπορούν να είναι αποδεκτοί, εκτός από τη βία. Τα βιβλία της ΕΨΥΠΕ δεν είναι χρηστικά εγχειρίδια με οδηγίες χρήσεως (αν και δεν λείπουν και οι πρακτικές πληροφορίες), αλλά αφηγήσεις ιστοριών από τη σκοτεινή πλευρά του εκφοβισμού και της βίας, οι οποίες ανοίγουν ένα παράθυρο προς την αλλαγή νοοτροπίας και κατάργησης στερεοτύπων. Στο βιβλίο Delete στον ηλεκτρονικό εκφοβισμό ο συγγραφέας αφηγείται τρεις ιστορίες, με ζωντάνια και χωρίς διδακτισμό, για τις διαστάσεις του εκφοβισμού που μπορεί να εκδηλωθεί με τη χρήση ηλεκτρονικών μέσων. Ένα θέμα που αφορά ειδικότερα τα λίγο μεγαλύτερα παιδιά του γυμνασίου, η κοινωνικοποίηση των οποίων περνά από την οδό της ηλεκτρονικής επικοινωνίας.

Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε). (2011). Εγχειρίδιο εκπαιδευτικών για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Δραστηριότητες στην τάξη για την πρόληψη του εκφοβισμού και της βίας μεταξύ των μαθητών. Αθήνα.
Πληροφορίες: Βασίζεται σε εφαρμογή του Ευρωπαικού Ερευνητικού διακρατικού προγράμματος ΔΑΦΝΗ ΙΙΙ, με συντονίστρια χώρα την Ελλάδα, μέσω της Ε.ΨΥ.Π.Ε. και με συμμετέχουσες χώρες την Κύπρο, τη Λιθουανία και την Πολωνία. Το εγχειρίδιο περιέχει θεωρητικές γνώσεις για το φαινόμενο του εκφοβισμού, μεθοδολογικές οδηγίες, καθώς και αναλυτική παρουσίαση 11 βιωματικών εργαστηρίων, που μπορούν να αναπτύξουν οι εκπαιδευτικοί με τους μαθητές στην τάξη. Το κάθε εργαστήριο διαρκεί 90 λεπτά και εστιάζει θεματικά σε μια από τις πολλαπλές διαστάσεις του εκφοβισμού. Προβλέπονται επίσης και συναντήσεις με τους γονείς. Η συνολική διάρκεια είναι 22 ώρες και υλοποιείται στο πλαίσιο της ευέλικτης ζώνης του σχολικού προγράμματος.
Διαθέσιμο [εδώ]

Δικαίου, Ε., Ηλιόπουλος, Β. & Τασάκου, Τ. (2010). Μίλα μη φοβάσαι: 3 ιστορίες για τη βία στο σχολείο, Αθήνα: ΕΨΥΠΕ.
Πληροφορίες: Ο εκφοβισμός, και δη ο σχολικός εκφοβισμός, τείνει να να γίνει ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα των σημερινών παιδιών. Μίλα, μη φοβάσαι: Η προτροπή αυτή αποτελεί τον πυρήνα των ιστοριών, καθώς το πρώτο μέτρο για την αντιμετώπιση και, τελικά, την καταπολέμηση του εκφοβισμού είναι η καταπολέμηση της σιωπής, η συνειδητοποίηση πως τα παιδιά έχουν δικαίωμα να μιλούν γι’ αυτό που τους συμβαίνει, χωρίς να φοβούνται πως θα υπάρξουν συνέπειες. Οι ιστορίες εντοπίζουν και αναδεικνύουν το φαινόμενο μέσα από καθημερινά περιστατικά που ενδεχομένως θα μπορούσαν να υποτιμηθούν. Τα παιδιά θα βρουν στα βιβλία έναν συνομιλητή για καταστάσεις που τις έχουν βιώσει είτε ως θύματα είτε ως θύτες είτε ως απλοί παρατηρητές.
Στην Ελλάδα, η Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου έχει φροντίσει για την έκδοση μιας σειράς βιβλίων, που προσεγγίζουν το φαινόμενο με τρόπο απλό και στοχευμένο, κάνοντας σαφές πως όλοι οι τρόποι συνύπαρξης και διαπραγμάτευσης μπορούν να είναι αποδεκτοί εκτός από τη βία. Πέρα από την προφανή χρήση τους, ως εργαλεία κατανόησης και αντιμετώπισης του εκφοβισμού, τα βιβλία μπορούν να προτιμηθούν από τους γονείς, διότι θα βοηθήσουν και τους ίδιους να κατανοήσουν το θέμα της βίας. Ορισμένοι θα αναγνωρίσουν ενδεχομένως και δικές τους αρνητικές συμπεριφορές, που μπορεί να ωθούν το παιδί τους προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση.

Εταιρία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.). (2010). Δραστηριότητες στην τάξη για την πρόληψη του εκφοβισμού και της βίας μεταξύ των μαθητών: Εγχειρίδιο εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Ε.Ψ.Υ.Π.Ε. Αθήνα.
Διαθέσιμο [εδώ]

Εταιρία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.). (2011). «Τα μπαλόνια της φιλίας» & «Η Μόνα σε καινούργιο σχολείο»: Δύο ιστορίες για τη βία στο σχολείο από παιδιά για παιδιά.
Πληροφορίες: «Τα μπαλόνια της φιλίας και η Μόνα σε καινούριο σχολείο: 2 ιστορίες για τη βία στο σχολείο από παιδιά για παιδιά», δημιουργήθηκαν από τους μαθητές της τρίτης τάξης του 1ου Δημοτικού Σχολείου Φερών Ν. Έβρου και από τους μαθητές της τετάρτης τάξης του Δημοτικού Σχολείου Τυχερού Ν. Έβρου στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Διακρατικού Προγράμματος DAPHNE III 2008-2010: «Ευαισθητοποίησης για το Φαινόμενο του Σχολικού Εκφοβισμού». Οι ιστορίες πιστεύεται να συμβάλλουν στην κατανόηση του προβλήματος του εκφοβισμού και στην πρόληψη της βίας.

Κέντρο Ευρωπαικού Συνταγματικού Δικαίου. (2015). Stop bullying: Οδηγός διαχείρισης περιστατικών σχολικής βίας και εκφοβισμού. Αθήνα.

Μακαρώνη, Σ., Σιαφαρίκα, Ε. “Youth Power”: Πρόγραμμα Πρόληψης Συμπεριφορών Υψηλού Κινδύνου για Μαθητές της Ε’ & ΣΤ’ Δημοτικού Σχολείου. Ελληνική Εταιρία Εφηβικής Ιατρικής. Εκδόσεις Πεδίο. Αθήνα.
Πληροφορίες: Το πρόγραμμα YOUTH POWER αποτελεί μια ολοκληρωμένη παρέμβαση πρόληψης συμπεριφορών υψηλού κινδύνου και απευθύνεται σε παιδιά που βρίσκονται στην προεφηβεία. Το παιδαγωγικό και επιστημονικό του πλαίσιο βασίζεται στο μοντέλο Ανάπτυξης δεξιοτήτων Ζωής (Life Skills) και στις αρχές της Κοινωνικής και Συναισθηματικής Μάθησης (Social & Emotional Learning). Απευθύνεται σε μαθητές της Ε’ και ΣΤ’ Δημοτικού που βρίσκονται στην μεταβατική φάση της προεφηβείας. Το πρόγραμμα αυτό έχει στόχο, μέσω της βιωματικής προσέγγισης, να βοηθήσει τους συμμετέχοντες μαθητές της Ε’ και ΣΤ’ Δημοτικού να αποκτήσουν γνώσεις σχετικά με μια πλειάδα συμπεριφορών υψηλού κινδύνου, όπως εξαρτησιογόνες ουσίες & εξαρτητικές συμπεριφορές (κάπνισμα, αλκοόλ, παθολογική ενασχόληση με τυχερά παιχνίδια), διαδικτυακές συμπεριφορές υψηλού κινδύνου και σχολικός εκφοβισμός, και παράλληλα να τους δώσει τη δυνατότητα να εξασκηθούν και να αποκτήσουν δεξιότητες που θα τους θωρακίσουν ψυχικά απέναντι στις παραπάνω προκλήσεις.
Περιλαμβάνει: α. Εγχειρίδιο εκπαιδευτικού και β. Εγχειρίδιο μαθητή.
Το εγχειρίδιο εκπαιδευτικού διατίθεται [εδώ] και το εγχειρίδιο μαθητή [εδώ]

Τριλίβα, Σ. & Chimienti, G. (2000). Ένα εγχειρίδιο τεχνικών: «Ανακάλυψη, αυτογνωσία, αυτοκυριαρχία, αυτοεκτίμηση. Συναισθηματική και κοινωνική επιδεξιότητα». Αθήνα: Πατάκη.
Πληροφορίες: Το βιβλίο αυτό είναι ένα εγχειρίδιο τεχνικών για ειδικούς που συντονίζουν ομάδες εφήβων σε θέματα που αφορούν την κοινωνική και συναισθηματική επιδεξιότητα. Το περιεχόμενό του είναι οργανωμένο σε δύο ενότητες. Η πρώτη ενότητα είναι μια εισαγωγή στο χώρο της συναισθηματικής και κοινωνικής εκπαίδευσης με συμβουλές προς τους συντονιστές ομάδων. Η δεύτερη ενότητα είναι οργανωμένη σε 11 κεφάλαια, που αφορούν διάφορους τομείς της κοινωνικής και συναισθηματικής επιδεξιότητας. Αναφέρονται σε τομείς όπως: χειρισμός συναισθημάτων, θυμός και επιθετικότητα, διαπροσωπικές συγκρούσεις, δεξιότητες επικοινωνίας, αυτοεκτίμηση, ανθρώπινη διαφορετικότητα, αξίες και αντιμετώπιση της πίεσης που προέρχεται από τους συνομηλίκους.

Τριλίβα, Σ. & Chimienti, G. (1998). Πρόγραμμα επίλυσης των συγκρούσεων: Εγώ και εσύ γινόμαστε εμείς, Τετράδιο δραστηριοτήτων. (1^η έκδ.). Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
Πληροφορίες: Το «Τετράδιο Δραστηριοτήτων» ανήκει στα παιδιά. Το περιεχόμενο του είναι οργανωμένο σε 21 δραστηριότητες, μέσα από τις οποίες τα παιδιά μαθαίνουν, διασκεδάζουν και ασκούνται στη χρήση διάφορων τεχνικών συναισθηματικής έκφρασης και ελέγχου των συγκρούσεων.

Παπαμιχαήλ, Ε. (-). Ανακαλύπτοντας τον ελέφαντα. Αθήνα: Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού – Παιδαγωγικό Ινστιτούτο – Υπηρεσία Ανάπτυξης Προγραμμάτων.
Πληροφορίες: Στόχος της θεματικής ενότητας του Προγράμματος Σπουδών Αγωγής Υγείας και συνεπώς του Οδηγού εκπαιδευτικών -διαχείρισης της διαφορετικότητας- είναι να ενισχύσει τους εκπαιδευτικούς ώστε να «ανακαλύψουν» τον ελέφαντα στο δωμάτιο, δηλαδή τις διάφορες μορφές «φανερού» ή «κρυφού» ρατσισμού που είναι πάντοτε παρούσες. Επιπρόσθετα, ο Οδηγός σκοπεύει να ενισχύσει τους εκπαιδευτικούς με εργαλεία και δεξιότητες αντιμετώπισης φαινομένων εκφοβισμού (bullying), ρατσιστικού λόγου, ρατσιστικών συνεπειών ασχέτως προθέσεων και, κυρίως, με εργαλεία ενδυνάμωσης όλων των παιδιών. Σκοπός είναι να τα ενθαρρύνουμε ώστε να μπορούν να προωθήσουν την αλλαγή στα περιβάλλοντα τους, με γνώμονα το σεβασμό και τη διασφάλιση των δικαιωμάτων όλων.
Περιλαμβάνει: Ενδεικτικές δραστηριότητες για κάθε τάξη (Α’, Β’, Γ’, Δ’ ,Ε’, ΣΤ’), καθώς και τις Βασικές Αρχές Υλοποίησης των Δραστηριοτήτων. Τέλος, περιέχει, ή μάλλον, παραπέμπει σε Άλλο χρήσιμο υλικό (λ.χ. εγχειρίδια, λογοτεχνία, διαδίκτυο).
Διαθέσιμο [εδώ]

ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΑ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ (Ο.ΚΑ.ΝΑ.)

Κέντρο Πρόληψης Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Ανατολικής Θεσσαλονίκης «ΕΛΠΙΔΑ». (2008). Νιώθω ασφαλής στο σχολείο μου: Ένα υλικό για την πρόληψη της βίας και της επιθετικότητας στην Πρωτοβάθμια. Θεσσαλονίκη.
Πληροφορίες: Το εκπαιδευτικό υλικό αποσκοπεί στην πρόληψη της επιθετικότητας και τη προαγωγή της ασφάλειας στο σχολικό περιβάλλον. Ως επιμέρους στόχους ορίζει την απόκτηση θεωρητικών γνώσεων σε θέματα που αφορούν την βία, την αναγνώριση και την διαχείριση δύσκολων συναισθημάτων, την καλλιέργεια προσωπικών και κοινωνικών δεξιοτήτων και την ενίσχυση των διαπροσωπικών σχέσεων.

Κέντρο Πρόληψης Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας της Π.Ε. Λέσβου «ΠΝΟΗ». (2021). «Θυμός – Βία – Συγχώρεση»: Εγχειρίδιο για την πρόληψη του σχολικού εκφοβισμού στο χώρο του σχολείου. Μυτιλήνη.
Πληροφορίες: Το συγκεκριμένο εγχειρίδιο αποσκοπεί στη γνωστική και συναισθηματική ανάπτυξης των μαθητών, καθώς και στην καλλιέργεια θετικών στάσεων και δεξιοτήτων, ώστε να μειωθεί η επιθετική συμπεριφορά. Μέσα από στοχευμένες δραστηριότητες τα παιδιά ενισχύουν την ανάγκη αποκατάστασης των διαταραγμένων σχέσεων και μπορούν να ρυθμίζουν καλύτερα τις σχέσεις τους στο σχολικό περιβάλλον. Το υλικό αυτό αποτελείται από τρεις ενότητες (σχολικός εκφοβισμός-βία-συγχώρεση). Κάθε ενότητα περιλαμβάνει το θεωρητικό μέρος και τις βιωματικές ασκήσεις για τους μαθητές, συμπεριλαμβανομένων των στόχων κάθε δραστηριότητας, καθώς και της διαδικασίας εφαρμογής της και χρησιμοποιεί ενεργητικές μεθόδους μάθησης και επικοινωνίας. Μπορεί να εφαρμοστεί  αυτούσιο ως ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα αλλά και χρησιμοποιώντας μεμονωμένες ενότητες ως βραχεία παρέμβαση, από εκπαιδευτικούς ή επαγγελματίες ψυχικής υγείας που εργάζονται στο χώρο της εκπαίδευσης.

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας «ΠΥΞΙΔΑ». (2006). Το Σπίτι των Παιδιών. Θεσσαλονίκη.
Πληροφορίες: Η επιθετικότητα επηρεάζει αρνητικά και επιβαρύνει αρνητικά ιδιαίτερα τους μαθητές που την υφίστανται. Επηρεάζει αρνητικά την αυτοεικόνα τους, τη συναισθηματική τους ασφάλεια, την κοινωνικότητα τους. Ενισχύει τη θυματοποίηση τους και την απόσυρση τους από την ομάδα των συνομηλίκων. Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω σχεδιάστηκε ένα πρωτότυπο εκπαιδευτικό υλικό προγράμματος πρόληψης και αντιμετώπισης της παιδικής επιθετικότητας. «Το Σπίτι των Παιδιών» στόχο έχει να βοηθήσει τα παιδιά να αναγνωρίσουν τις αντιλήψεις τους για την επιθετικότητα, να βρουν άλλους τρόπους έκφρασης των συναισθημάτων τους, να καλλιεργήσουν την ενσυναίσθηση των παιδιών για τα συναισθήματα των άλλων και να εμπνεύσει μια ατμόσφαιρα ομαδικότητας και ενδιαφέροντος για τον άλλο. Να προστεθεί, τέλος, ότι το πρόγραμμα έχει διάρκεια 12-14 συναντήσεις.

Κέντρο Εκπαίδευσης για την Πρόληψη της Χρήσης Ναρκωτικών και την Προαγωγή της Υγείας (2000). Παιχνίδια Παιδιών. Αθήνα: Ε.Π.Ι.Ψ.Υ-Ο.ΚΑ.ΝΑ.
ή Παυλής, Μ. (Μτφρ. & Επιμ.). (2000). Παιχνίδια παιδιών. Αθήνα: Ε.Π.Ι.Ψ.Υ. – Ο.ΚΑ.ΝΑ.
Πληροφορίες: Το εκπαιδευτικό υλικό «Παιχνίδια παιδιών» διαπραγματεύεται -μέσω του παιχνιδιού- πιθανές συγκρούσεις που μπορεί να βιώνουν άτομα μικρής ηλικίας. Δίνει τη δυνατότητα στα παιδιά, με τη βοήθεια του δασκάλου, να επιλύσουν συγκρούσεις με τον εαυτό τους και με τους άλλους, να αναπτύξουν ικανότητες επιλογής και λήψης απόφασης για ζητήματα της καθημερινής ζωής, έτσι ώστε να προστατεύουν τον εαυτό τους, κατακτώντας σταδιακά αυτονομία και υπευθυνότητα και να προχωρήσουν με λιγότερες δυσκολίες στην περίοδο της εφηβείας.